Hyperthermie, het dreigende gevaar tijdens een fietsvakantie

13/07/2016

Een echte wielrenner neemt zijn fiets mee op vakantie. De vakantieperiode is namelijk niet te periode om uit te rusten, nee, het is de periode om uren te maken op de fiets. Spanje of Frankrijk, alleen of met je gezin, de fiets neem je mee! Sommige wielrenners nemen tijdens de vakantie een doel voor ogen. De Stelvio is dit jaar een populair target, maar de Alpe d’Huez en de Mont Ventoux doen er ook niet voor onder. 

Er voelt niets beter dan het fietsen in een nieuwe omgeving, heerlijk in het zonnetje, in je korte broek. In Nederland schijnt de zon niet vaak, dus je geniet volop. Dit is echter niet zonder gevaar. Hyperthermie ligt op de loer.

Hyperthermie

Hyperthermie is een conditie waarin de lichaamstemperatuur hoger is dan 37,5 °C. De lichaamstemperatuur wordt nauw gereguleerd door het thermoregulatoire centrum in de hypothalamus. De hypothalamus is een gebied in de hersenen. De hypothalamus controleert tevens het endocriene stelsel en de autonome functies waarin de organisatie van gedragingen die zorgen voor overleving van het individu (eten, vechten, vluchten, paren) centraal staan.

Bij ziekte kan de lichaamstemperatuur ook verhoogd zijn. We spreken dan niet van hyperthermie, maar van koorts. Het verschil is dat bij koorts het hypothalame setpoint verhoogd wordt door cytokinen en bij hyperthermie niet. Cytokinen worden geproduceerd als reactie op een ziekteverwekker. Deze cytokinen grijpen aan op het thermoregulatoire centrum in de hypothalamus. Het setpoint staat normaal op 37 °C, deze wordt verhoogd zodat het lichaam beter in staat is de ziekteverwekker op te ruimen. 

Bij hyperthermie wordt het setpoint niet verhoogd, maar is de balans tussen warmte productie en warmte afgifte verstoord. Warmte wordt geproduceerd tijdens chemische reacties die plaatsvinden tijdens het metabolisme (stofwisseling). Tevens wordt warmte geproduceerd door spieractiviteit tijdens lichamelijke inspanning. Een hoge omgevingstemperatuur zorgt ook voor opwarming van het lichaam. Het lichaam koelt af door warmte af te geven, middels convectie en evaporatie. Warmte-convectie betreft het verliezen van warmte door stroming. Warmte stroomt van een warm naar een koud gebied. Evaporatie is een ander woord voor transpiratie. De zweetklieren produceren vocht dat verdampt waardoor de huid afkoelt. Warmte-convectie is de belangrijkste vorm van warmteverlies bij een hoge omgevingstemperatuur en evaporatie is de belangrijkste vorm tijdens lichamelijke inspanning. 

Risico's

Tijdens een lange fietstocht door de prachtige bergen, dien je attent te zijn op hyperthermie.  Bij een hoge omgevingstemperatuur en een hoge luchtvochtigheid is het risico op hyperthermie het hoogst. Als gevolg van een hoge luchtvochtigheid neemt de effectiviteit van transpiratie (evaporatie) af, waardoor het lichaam minder goed in staat in warmte af te geven. 

Hyperthermie kan leiden tot hittestuwing, hittekramp en een hitteberoerte. Tijdens inspanning bij een hoge omgevingstemperatuur gaat het lichaam met name warmte afgeven middels transpiratie. Als gevolg van transpiratie raak je vocht kwijt. Extreem verlies van vocht leidt tot dehydratie en een verminderd bloedvolume. Dit kan leiden tot allerlei symptomen variërend van duizeligheid tot collaps (flauwvallen). Dit noemen we hittestuwing. 

Door transpiratie verlies je niet alleen vocht maar ook zouten. Het lichaam reageert hierop door het verhogen van de dorstprikkel. Het drinken van water zorgt voor het verder verdunnen van de zoutconcentratie in het bloed. Dit kan leiden tot spierkrampen, oftewel hittekrampen. De spieren (meestal de kuitspieren) trekken pijnlijk samen als gevolg van een verstoring van de balans tussen de zouten (natrium, kalium, calcium). Om dit te voorkomen is het raadzaam om in plaats van water, isotone sportdrank in je bidon te doen. Deze sportdrank bevat de mineralen en zouten die je verliest met zweten. De osmolariteit van de drank is gelijk aan de osmolariteit in de lichaamscellen, waardoor deze de zouten gemakkelijk kunnen opnemen. 

Een hitteberoerte kan ontstaan bij extreem hoge lichaamstemperaturen. Het lichaam is ingesteld rondom een setpoint van 37 °C. Als de lichaamstemperatuur boven de 40 °C komt dan ontstaat er ontregeling. Dit kan leiden tot functieverlies en hersenbeschadiging. Een hitteberoerte kan levensbedreigend zijn. Symptomen omvatten een warme rode huid, afwezigheid van transpiratie, bewustzijnsdaling, epileptische aanvallen, verwardheid en een hoge hartslag en ademhalingsfrequentie. Bij herkenning van deze symptomen dien je direct alarm te slaan, het slachtoffer naar een koele plek te brengen en hem actief af te koelen met bijv. coldpacks of natte doeken.

Voorkomen is natuurlijk beter met genezen. Hieronder een aantal tips om hyperthermie te voorkomen:

  • Drink voldoende, ongeveer 1,5 keer zoveel als je zweet verliest. Neem frequent kleine slokken en blijf de “dorst” zodoende voor.
  • Gebruik isotone sportdranken in plaats van water (hypotoon).
  • Drink geen alcohol tijdens of direct na de inspanning. Alcohol onttrekt namelijk vocht aan het lichaam. 
  • Extra zout innemen tijdens het sporten heeft geen effect. Wel is het belangrijk dat je voldoende eet. Het lichaam is bezig zichzelf actief af te koelen en dit kost extra energie. Dit dien je aan te vullen met koolhydraten en energievolle producten (bananen, mueslirepen en ontbijtkoeken).
  • Kleed je niet te warm en kies voor hoogwaardige “ademende” kleding. De kleding dient de verdamping van zweet zo weinig mogelijk te beperken.
  • Draag een zweetshirt! Het is wel een extra laag, maar het zorgt voor een efficiëntere afgifte van warmte en draagt bij aan het verkoelingsproces.
  • Bescherm je hoofd met een helm en draag een zonnebril. Ongeacht de omgevingstemperatuur dien je een helm te dragen. Bij hitte is het dragen van een helm extra belangrijk, omdat het je hoofd beschermd tegen UV straling. Kies voor een helm met “gaten” zodat de warmte afgifte niet belemmerd wordt.
  • Controleer je urine! Donkere urine wijst op enige mate van uitdroging en is een aanwijzing dat extra drinken nodig is.
  • Smeer je goed in! Kies zonnebrandcrème die UVB en UVA straling tegenhoudt.
  • Voel je dat je niet lekker wordt, ga dan op zoek naar een plek in de schaduw, drink en rust even uit.

Wees voorbereid en ken je eigen grenzen. Geniet, maar stop als je lichaam het laat afweten!